CMR belgesi, uluslararası karayolu taşımasında yükle birlikte yolculuk eden taşıma senedidir. Adını, bu taşımaları düzenleyen uluslararası sözleşmenin Fransızca kısaltmasından alır. Belge üç şeyi kayıt altına alır: taşıma sözleşmesinin koşullarını, malın taşıyıcıya hangi adette ve görünür durumda teslim edildiğini ve alıcının teslim aldığını. Konşimentodan en önemli farkı, ciro ile devredilebilen bir kıymetli evrak olmamasıdır — CMR taşımayı belgeler, malı temsil etmez.
CMR belgesi, uluslararası karayolu taşımasında yükle birlikte yolculuk eden taşıma senedidir. Adını, bu taşımaları düzenleyen uluslararası sözleşmenin Fransızca kısaltmasından alır. Belge üç şeyi kayıt altına alır: taşıma sözleşmesinin koşullarını, malın taşıyıcıya hangi adette ve görünür durumda teslim edildiğini ve alıcının teslim aldığını. Konşimentodan en önemli farkı, ciro ile devredilebilen bir kıymetli evrak olmamasıdır — CMR taşımayı belgeler, malı temsil etmez.
CMR, eşyanın karayolundan uluslararası taşınmasına ilişkin sözleşmenin Fransızca adının (Convention relative au contrat de transport international de marchandises par route) kısaltmasıdır; sözleşme 1956'da Cenevre'de imzalanmıştır ve Türkiye de taraftır. Günlük kullanımda "CMR" hem bu sözleşmeyi hem de ona göre düzenlenen taşıma senedini anlatır. Aynı belgeye CMR taşıma belgesi, CMR irsaliyesi veya karayolu taşıma senedi de denir; hepsi aynı kâğıdı işaret eder.
Üç koşul birlikte gerçekleştiğinde CMR rejimi kendiliğinden uygulanır: taşıma karayoluyla yapılıyorsa, ücret karşılığıysa ve malın devralındığı yer ile teslim edileceği yer farklı ülkelerdeyse — bu ülkelerden en az birinin sözleşmeye taraf olması yeterlidir. Göndericinin ya da taşıyıcının milliyeti sonucu değiştirmez. Yurt içi taşımada CMR rejimi kendiliğinden uygulanmaz; orada ulusal mevzuatın sevk ve taşıma irsaliyesi kuralları geçerlidir.
Kutuların büyük kısmını gönderici doldurur; taşıyıcı kendi bilgilerini, araç bilgisini ve varsa çekincelerini ekler. Sözleşme üç asıl nüsha öngörür: biri göndericide kalır, biri yükle birlikte gider ve alıcıya bırakılır, biri taşıyıcıda kalır. Matbu setlerde gümrük ve idari işlemler için ek kopyalar bulunur ve nüshalar genellikle renkle ayrılır. Alıcının imzası teslim anında, yükle birlikte giden nüshaya atılır.
Uluslararası tek bir numaralandırma otoritesi yoktur; CMR numarasını çoğunlukla taşıyıcı kendi seri düzeni içinde verir, bazı ülkelerde ise birliklerin bastırdığı ön-numaralı formlar kullanılır. Numara genellikle formun üst kısmında, matbu olarak basılıdır. Numaranın bulunmaması belgeyi geçersiz kılmaz; ancak gümrük, sigorta ve fatura eşleştirmesi için benzersiz bir numara vermek pratikte zorunludur.
Yaygın kullanılan model CMR formu 24 numaralı kutudan oluşur ve her kutu tek bir soruya cevap verir. Sözleşme kutu NUMARASI koymaz — m.6 hangi kayıtların bulunacağını sayar, o kayıtları numaralı kutulara dağıtan şey matbaa formudur; bu yüzden numaralandırma baskıdan baskıya değişir ve aynı numara başka bir formda başka bir kaydı gösterebilir. Kutu numarasına değil kutu BAŞLIĞINA bakın. Bu yüzden bir bilgi boş bulunan yere değil, doğru numaralı kutuya yazılır. Bazı baskılarda araç bilgisi gibi numarasız alanlar eklenir ya da masraf kutusu forma hiç konmaz.
İkisi de "taşıma senedi" başlığı altında toplanır ama hukuki ağırlıkları farklıdır. En kısa ayrım şudur: konşimento malı temsil eder, CMR yalnızca taşımayı belgeler. Bu tek fark, yükün varışta kime teslim edileceğinden akreditifte teminat işlevi görüp görmeyeceğine kadar her şeyi değiştirir.
CMR, uluslararası karayolu taşımasında yükle birlikte yolculuk eden taşıma senedidir: taşıma sözleşmesinin koşullarını, malın taşıyıcıya hangi adette ve görünür durumda teslim edildiğini ve alıcının teslim aldığını kayıt altına alır. Doğru doldurulmuş bir CMR, sınırda bekleme, navlun ödeme itirazı ve hasar tartışmalarının çoğunu daha başlamadan bitirir; boş bırakılmış tek bir kutu ise aynı işi tersine çevirir. Aşağıdaki rehber, formdaki her bilginin operasyonda neye yaradığını, kimin hangi alanı doldurduğunu ve teslimatta hangi cümlenin yazılması gerektiğini anlatır.
Kısa cevap: indirilecek **resmî bir boş CMR formu yoktur**, çünkü CMR Sözleşmesi bir form değil, bir içerik listesi dayatır. Cenevre'de 19 Mayıs 1956'da imzalanan Sözleşme'nin Birleşmiş Milletler Antlaşma Serisi'nde yayımlanan özgün metninde ek (annex), model ya da numune (specimen) bulunmaz; metin baştan sona tarandığında bu sözcükler hiç geçmez. Madde 4 senedin düzenlenmesini emreder, madde 6 ise senedin içinde ne bulunacağını sayar. IRU da kendi yayınında aynı şeyi söyler: Sözleşme sevk mektubu için belirli bir biçim aramaz, ancak madde 6 hangi verilerin bulunacağını tam olarak belirler. Madde 6 tek bir liste değil, üç katman kurar; şablon arayanın gözden kaçırdığı katman ikincisidir. Madde 6/1 her senette bulunması gereken on bir kaydı sayar. Madde 6/2 ise yalnızca **gereken durumlarda** yazılan yedi kaydı sayar: aktarmaya izin verilmediğini belirten not; göndericinin ödemeyi üstlendiği masraflar; teslimde ödeme tutarı; yük değerinin beyanı ve teslimde özel menfaati temsil eden tutar; göndericinin taşımacıya yükün sigortasına ilişkin talimatı; taşımanın tamamlanması için kararlaştırılan süre; taşımacıya verilen belgelerin listesi. Madde 6/3 taraflara yararlı gördükleri diğer hususları senede yazma serbestisi tanır. Pratik sonuç şudur: madde 6/2 kapsamındaki bir alanın boş kalması, koşul gerçekleşmemişse tek başına usulsüzlük değildir. Peki piyasada dolaşan CMR takımlarındaki 1'den 24'e numaralı kutular nereden geliyor? O düzen Sözleşme'nin değil, IRU'nun (Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Birliği) modelidir; IRU'nun doldurma kılavuzu kutuları 1'den 24'e tek tek sayar. IRU'nun kendi anlatımına göre model ilk kez 1976'da hazırlanmış, 2007'de güncellenmiştir. Aynı kaynak, bazı ülkelerin idari denetimlerde kullanılmak üzere kendi zorunlu modellerini dayattığını da yazıyor ve örnek olarak Belçika'yı veriyor. Yani "boş CMR" aramasında karşınıza çıkan şablon bir devlet formu değil, sektörel bir modelin kopyasıdır; gideceğiniz ülkenin kendi modelini şart koşup koşmadığı ayrıca kontrol edilmelidir. Nüsha renkleri de aynı yerden gelir. Sözleşme metninde renk hiç geçmez; madde 5/1, özgün İngilizce metninde senedin gönderici ve taşımacı tarafından imzalanmış **üç özgün nüsha** ("three original copies") olarak düzenlenmesini ister. IRU 2007 modelinin doldurma kılavuzu ise belgenin dört farklı renkte basıldığını söyler: kırmızı gönderici, mavi gönderilen (taşıma boyunca eşyaya eşlik eden nüsha), yeşil taşımacı, siyah ise idari işlemler için ayrılmış nüsha. Dördüncü (siyah) nüsha, madde 5'teki üç özgün nüshanın dışında, modelden gelen bir eklentidir; aynı kılavuz bütün nüshaların birbirinin aynı doldurulmasını ister. Not: 4 Ocak 1995 tarihli ve 22161 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Türkçe resmî çeviri aynı fıkrayı "Sevk mektubu üç nüsha halinde düzenlenerek" biçiminde verir ve "özgün" sözcüğünü içermez; Sözleşme'nin kapanış hükmü uyarınca bağlayıcı metinler İngilizce ve Fransızcadır. Türk mevzuatı da form değil içerik sayar. Gümrük Yönetmeliği'nin 118. maddesinin üçüncü fıkrası, kara nakliyatında konşimento yerine düzenlenen belgeyi "yük senedi (CMR)" diye anar ve içinde bulunacak bilgileri altı bent hâlinde sıralar. Türk Ticaret Kanunu'nun 857. maddesi taşıma senedinin kayıtlarını (a)–(n) bentleriyle sayar; ikinci fıkra, tarafların uygun gördüğü diğer kayıtların da konulabileceğini söyler. Hiçbirine bir sayfa düzeni iliştirilmemiştir. İndirilen bir şablonun somut riski neresidir? Çekince için ayrılmış bir kutunun bulunmaması değildir: madde 8/2 çekincenin "sevk mektubuna" gerekçesiyle yazılmasını ister, belirli bir kutu aramaz; IRU'nun doldurma kılavuzu da yer kalmadığında çekincenin başka bir yere — örneğin senedin arkasına — yazılabileceğini, yeter ki senette çekince konulduğunun açıkça belirtilmesini söyler. Asıl risk, şablonun madde 6/1(k) beyanını hiç taşımamasıdır; sonucu bir sonraki bölümde. Bu sayfadaki araç boş şablon indirtmez: girdiğiniz gönderici, alıcı, taşıma ve yük bilgileriyle **doldurulmuş** bir CMR belgesini PDF olarak üretir ve e-posta ile gönderir. Yukarıdaki hüküm aktarımlarının Türkçesi tarafımızca yapılmıştır; bağlayıcı olan, Resmî Gazete'de yayımlanan resmî Türkçe metin ile Sözleşme'nin özgün İngilizce ve Fransızca metinleridir. Somut bir uyuşmazlık veya denetim sorusunda hükmü resmî kaynaktan teyit edin.
Sözleşme metninde "şu kutuyu gönderici, şu kutuyu taşımacı doldurur" diyen bir hüküm aramak sonuçsuz kalır; böyle bir hüküm yoktur. Madde 4 senedin düzenlenmesinden edilgen biçimde söz eder. Sözleşme'nin dağıttığı şey kutular değil **sorumluluktur** ve doldurma sırasını asıl belirleyen budur. Madde 7/1(a), göndericiyi madde 6/1'in yalnız yedi bendinden sorumlu tutar: (b) göndericinin adı ve adresi, (d) yükün teslim alındığı yer ve tarih ile teslim için belirlenen yer, (e) alıcının adı ve adresi, (f) yükün cinsinin tanımı ve ambalaj şekli, (g) parça sayısı ile marka ve numaraları, (h) brüt ağırlık veya başka şekilde ifade edilmiş miktar, (j) gümrük ve diğer formaliteler için gerekli talimatlar. Bu listede madde 6/1'in (a), (c), (i) ve (k) bentleri — senedin tarihi ve düzenleme yeri, taşımacının adı ve adresi, taşımaya ilişkin ücretler ve Sözleşme'ye tabi olma beyanı — yer almaz. Not: 4 Ocak 1995 tarihli ve 22161 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Türkçe resmî çeviri bu bendi "b), d), e), f), g), j)" olarak verir ve (h) bendini saymaz; bağlayıcı metinler İngilizce ve Fransızcadır. Madde 7/1(b) daha katıdır: madde 6/2'deki koşullu kayıtların tamamını, ayrım yapmadan göndericinin sorumluluğuna verir. Koşullu bir alanı doldurmak isteğe bağlı olabilir; doldurulduktan sonra doğruluğu değildir. Madde 7/1(c) çemberi genişletir: göndericinin, senedin düzenlenmesi için verdiği her türlü diğer bilgi ve talimat da aynı sorumluluğa tabidir — forma girmeyip talimatla iletilen bilgi dâhil. Kalemi kimin tuttuğu hukuken belirleyici değildir. Madde 7/2'ye göre, göndericinin talebi üzerine taşımacı bu bilgileri senede yazarsa, aksi kanıtlanmadıkça bunu **gönderici adına** yapmış sayılır. Taşımacının yazması sorumluluğu taşımacıya geçirmez. Yönün tersine döndüğü tek kayıt madde 6/1(k)'dır. Madde 7/3: senet, taşımanın aksine herhangi bir kayıt bulunsa dahi bu Sözleşme hükümlerine tabi olduğu beyanını içermiyorsa, bu eksiklikten doğan bütün masraf, zarar ve ziyandan tasarruf hakkı sahibine karşı **taşımacı** sorumlu olur. IRU 2007 modelinde bu metin 20 numaralı kutuda önceden basılı gelir; kılavuz o kutuyu "önceden doldurulmuş, CMR hükümlerinin üstünlüğünü yansıtan zorunlu atıf" diye tarif eder. Bu beyan Sözleşme'nin uygulanmasını kurmaz — kapsamdaki bir taşımada CMR zaten uygulanır ve madde 41 uyarınca Sözleşme'den doğrudan veya dolaylı sapan her kayıt geçersizdir — ama yokluğunun yaptırımı madde 7/3'tür. Çekince tarafında biçim şartı şudur: madde 8/2, taşımacı madde 8/1(a)'daki beyanları kontrol edecek makul araçlardan yoksunsa çekincesini gerekçesiyle birlikte senede yazmasını, yükün ve ambalajın görünürdeki durumuna ilişkin çekincelerin gerekçesini de belirtmesini ister. Aynı fıkranın son cümlesi bir sınır koyar: çekince, gönderici senette o çekinceye bağlı kalacağını açıkça kabul etmedikçe göndericiyi bağlamaz. Gerekçesiz bir kaydın madde 9/2 karinesi bakımından hangi sonucu doğuracağı Sözleşme metninde ayrıca düzenlenmemiştir; somut bir uyuşmazlıkta hukuki görüş alınız. Gümrük belgeleri ayrı bir hüküm çiftine tabidir. Madde 11/1 göndericiye, teslimden önce tamamlanması gereken gümrük ve diğer formaliteler için gerekli belgeleri senede iliştirme veya taşımacıya verme yükümlülüğü getirir. Madde 11/2 sınırı açıkça çizer: taşımacı bu belge ve bilgilerin doğruluğunu ve yeterliliğini incelemek zorunda değildir; belgelerin bulunmaması, yetersizliği veya usule aykırılığından doğan zarardan gönderici sorumludur — taşımacının kusuru veya ihmali görülen hâller dışında. Madde 11/3 madalyonun diğer yüzüdür: senette belirtilen, ona ekli veya taşımacıya verilen belgelerin kaybından ya da hatalı kullanılmasından doğan sonuçlardan taşımacı komisyoncu gibi sorumludur; ödeyeceği tazminat, yükün kaybolması hâlinde ödenecek tazminatı geçemez.
CMR Sözleşmesi, sevk mektubunun hangi dilde doldurulacağına dair **hiçbir hüküm içermez**. Özgün İngilizce metinde "language" sözcüğü yalnızca kapanış hükmünde geçer ve orada da sevk mektubundan değil Sözleşme'nin kendi metninden söz edilir: Sözleşme 19 Mayıs 1956'da Cenevre'de İngilizce ve Fransızca dillerinde tek nüsha olarak düzenlenmiştir ve her iki metin eşit derecede geçerlidir. Madde 6 içeriği sayar ama dil şartı koymaz; madde 5 imza ve nüsha düzenini kurar, dile değinmez. Taşımanın Sözleşme kapsamında olup olmadığı ise nettir. Madde 1/1'e göre Sözleşme, yükün teslim alındığı yer ile teslim için belirlenen yerin iki ayrı ülkede bulunduğu ve bunlardan en az birinin âkit ülke olduğu her ücretli karayolu taşımasına uygulanır. Birleşmiş Milletler depoziter kaydına göre Türkiye Sözleşme'ye 2 Ağustos 1995'te katılmış, Almanya 19 Mayıs 1956'da imzalayıp 7 Kasım 1961'de onaylamıştır; her ikisi de âkit taraftır. Dolayısıyla Türkiye–Almanya karayolu taşımasında CMR uygulanır ve madde 41 uyarınca Sözleşme'den doğrudan veya dolaylı sapan her kayıt geçersizdir. Sonuç: Sözleşme açısından belgeyi Türkçe doldurmak Sözleşme'ye aykırılık oluşturmaz. Ancak Sözleşme'nin dil şartı koymaması, güzergâhtaki veya varış ülkesindeki gümrük ve denetim makamlarının kendi ulusal mevzuatları uyarınca çeviri ya da belirli bir dilde ibraz istemeyeceği anlamına gelmez; bu, CMR'nin değil ilgili ülke mevzuatının konusudur ve resmî kaynaktan teyit edilmelidir. Dil konusunun ikinci ve daha az bilinen yüzü çeviri farklarıdır. 4 Ocak 1995 tarihli ve 22161 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Türkçe resmî metin ile özgün İngilizce metin en az iki yerde ayrışır: madde 7/1(a) özgün metinde madde 6/1'in (b), (d), (e), (f), (g), (h) ve (j) bentlerini sayarken Türkçe metin (h) bendini — brüt ağırlığı — saymaz; madde 8/3 özgün metinde göndericinin "parçaların içeriğinin" kontrol edilmesini isteyebileceğini söylerken Türkçe metin "parçaların kontrol edilmesini" der. Kapanış hükmü uyarınca bağlayıcı metinler İngilizce ve Fransızcadır. Bir talebi veya çekinceyi belirli bir hükme dayandırıyorsanız, hükmü özgün metinden de okuyun.
CMR Sözleşmesi, senedin hangi araçla — matbaada basılı takımla mı, yazıcıdan alınan çıktıyla mı — hazırlanacağını düzenlemez. Madde 5/1 iki şey ister: senet gönderici ve taşımacı tarafından imzalanmış üç özgün nüsha olarak düzenlenir; ve bu imzalar, **senedin düzenlendiği ülkenin hukuku izin veriyorsa** basılı olabilir veya gönderici ile taşımacının damgalarıyla değiştirilebilir. Yani "kaşe imza yerine geçer mi" sorusunun cevabını Sözleşme kendisi vermez, ulusal hukuka bırakır. Türkiye bakımından bu nokta bu çalışmada kesinleştirilemedi. Türk Ticaret Kanunu'nun 856. maddesinin birinci fıkrası, el yazısıyla imzalanmış taşıma senetlerinin **suretlerindeki** imzanın damga, mühür veya basılı olabileceğini söyler; bunun, Türkiye'de düzenlenen bir CMR'ın özgün nüshasının kaşeyle imzalanabileceği anlamına gelip gelmediği metinden doğrudan çıkmaz. Islak imza yerine kaşe kullanmayı düşünüyorsanız hukuki görüş alın. Araçla yolculuk eden nüshanın niteliği de buradan çıkar. Madde 5/1'e göre eşyaya eşlik eden nüsha, üç özgün nüshanın ikincisidir; madde 13/1 gönderilene, varışta bu ikinci nüshanın ve eşyanın makbuz karşılığında kendisine teslimini isteme hakkı tanır. (Resmî Gazete'deki Türkçe resmî çeviri aynı fıkrayı "üç nüsha" olarak verir; "özgün" sözcüğü çeviride yoktur.) IRU kendi soru-cevap yayınında belgenin hem hukuki düzeyde delil hem idari düzeyde bir kontrol belgesi olduğunu, yokluğunun idari veya cezai yaptırıma yol açabileceğini ve IRU'ya göre çoğu ülkenin onu taşıma sırasında araçta bulunması gereken bir kontrol belgesi saydığını yazıyor. Beyan tarafında elektronik nüsha Türk mevzuatınca öngörülmüştür. Gümrük Yönetmeliği'nin 114. maddesinin birinci fıkrasının (e) bendi, transit ve antrepo rejimlerinde taşıma belgelerinin beyannameye eklenmesini zorunlu tutar; beşinci fıkra, elektronik ortamda güvenli erişimi olmayan ve beyannameye eklenmesi gereken belgelerin elektronik ortama aktarılarak beyana ekleneceğini söyler; üçüncü fıkra ise ibrazı istenmeyen belgelerin beyan sahibince beş yıl saklanacağını düzenler. Buna karşılık kapı veya yol kenarı denetiminde ıslak imzalı orijinalin mi yoksa kopyanın mı isteneceğini düzenleyen birincil bir hüküm bu çalışmada bulunamamıştır; sefer öncesi bunu ilgili gümrük idaresinden veya gümrük müşavirinizden teyit edin. Pratik karşılığı şudur: bu sayfadaki araç, girdiğiniz bilgilerle doldurulmuş CMR belgesini PDF olarak üretip e-posta ile gönderir. PDF, imzaların üzerine atılacağı çıktının kaynağıdır; imza ve nüsha düzeni yukarıdaki madde 5/1 kurallarına göre kâğıt üzerinde tamamlanır.
Sözleşme'nin madde 6/1'deki zorunlu kayıt listesinde belge veya seri numarası **yoktur**; madde 6/2'nin koşullu listesinde de bulunmaz. Numara, madde 6/3'ün taraflara tanıdığı serbestlik kapsamında senede eklenen bir kayıttır — Sözleşme'nin aradığı bir zorunluluk değil. IRU 2007 modelinde numaranın yeri bellidir: IRU'nun doldurma kılavuzuna göre sevk mektubunun numarası sayfada iki yerde görünür — sağ üstte ve sol altta. Kılavuz numaranın nerede duracağını söyler; kimin tahsis edeceğini söylemez. Türk mevzuatındaki seri numarası şartı ise **yurt içi** taşımaya aittir ve CMR'a uzanmaz. Karayolu Taşıma Yönetmeliği'nin 39. maddesinin ikinci fıkrası, yurt içi eşya taşımalarında düzenlenen taşıma senedi/irsaliyede taşıtın plakası, seri ve müteselsil sıra numarası ile düzenleme tarihinin yer almasını zorunlu tutar. Aynı maddenin dördüncü fıkrası ise uluslararası eşya taşımalarında uluslararası geçerliliği olan belgelerin kullanılacağını, taşıma senedi düzenlenmesi ve sevk irsaliyesi bulundurma şartlarının aranmayacağını, Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası anlaşma ve sözleşme hükümlerinin saklı olduğunu söyler. Türkiye'de matbu CMR takımlarını hangi kuruluşun bastırdığı ve numarayı kimin tahsis ettiği bu çalışmada birincil kaynakla doğrulanamadı; hiçbir birincil metin CMR için bir tahsis veya dağıtım makamı belirlemiyor. Gümrük Yönetmeliği belgeyi taşıyıcılar tarafından düzenlenen bir belge olarak tarif ediyor; Türk Ticaret Kanunu'nun 856. maddesi ise taşıma senedinin taraflardan birinin istemi üzerine düzenleneceğini söylüyor. Matbu takım satın alacaksanız numarayı kimin verdiğini satıcıya sorun ve gümrük müşavirinizle teyit edin.
Türkiye'nin CMR Sözleşmesi'ne katılması 7/12/1993 tarihli ve **3939 sayılı Kanunla** uygun bulundu; katılma kararı 94/6322 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile **4 Ocak 1995 tarihli ve 22161 sayılı Resmî Gazete**'de, Sözleşme'nin Türkçe metniyle birlikte yayımlandı. Katılım, Sözleşme'nin 47. maddesine ihtirazi kayıt konularak yapıldı. Birleşmiş Milletler depoziter kaydına göre katılma belgesinin tevdi tarihi 2 Ağustos 1995'tir. Aynı karar yalnız Sözleşme'yi kapsamaz: metinde "bu Sözleşmeye ek **5/7/1978 tarihli Protokol**"e katılım da açıkça yer alır ve Protokol'ün Türkçe metni aynı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Bu protokol, Sözleşme'nin 23. maddesini değiştiren protokoldür; tazminatın, eksik brüt ağırlığın kilogramı başına 8,33 hesap birimini aşmayacağını hükme bağlar. Bu sayfada geçen kilogram başına 8,33 SDR tavanının kaynağı budur. BM depoziter kaydına göre Türkiye 1978 Protokolü'ne de 2 Ağustos 1995'te katılmıştır. Buradaki karışıklığa dikkat: Karayolu Taşıma Yönetmeliği'nin 40. maddesinin 26. fıkrasında anılan "Bu Sözleşmeye Ek Protokol" bu **1978 tarihli** protokoldür — elektronik taşıma belgesine ilişkin protokol değil. Elektronik taşıma belgesine ilişkin e-CMR Ek Protokolü 20 Şubat 2008 tarihli ayrı bir metindir ve genel yürürlük tarihi 5 Haziran 2011'dir. BM depoziter kaydına göre Türkiye bu protokole ilişkin katılma belgesini 31 Ocak 2018'de tevdi etmiş ve Protokol'ün 11. maddesine ihtirazi kayıt koymuştur. Protokol'ün Türkiye bakımından ne zaman yürürlüğe girdiği ve iç hukuktaki Resmî Gazete künyesi bu çalışmada birincil kaynaktan doğrulanamamıştır; resmî kaynaktan teyit edin. Belge Türk iç mevzuatında iki yerde daha adlandırılır. Gümrük Yönetmeliği'nin 118. maddesinin üçüncü fıkrası, kara nakliyatında taşıyıcılar tarafından konşimento yerine düzenlenen belgeyi "yük senedi (CMR)" olarak anar. Türk Ticaret Kanunu'nun 857. maddesi taşıma senedinin içereceği kayıtları sayar; 858. maddesinin birinci fıkrası ise ispat gücünü açıkça "iki tarafça imzalanan" taşıma senedine tanır. Bu son nokta CMR'dan farklıdır: Sözleşme'nin 9. maddesi karineyi belirli bir imza düzenine ya da bütün madde 6 kayıtlarının varlığına metinde açıkça bağlamaz — imza şartı Türk hukukundan gelir, CMR madde 9'un lafzından değil.
Ücret karşılığı yapılan karayolu taşımasında malın devralındığı yer ile teslim edileceği yer farklı ülkelerdeyse ve bu ülkelerden en az biri CMR Sözleşmesi'ne taraf ise CMR düzenlenir; gönderenin ya da taşıyıcının milliyeti sonucu değiştirmez. Uygulamada Avrupa, Balkanlar, BDT ve Ortadoğu'nun büyük bölümüne yapılan karayolu sevkiyatlarının neredeyse tamamı bu kapsamdadır. Yurt içi taşımada CMR rejimi kendiliğinden uygulanmaz; orada ulusal mevzuatın öngördüğü sevk ve taşıma irsaliyeleri geçerlidir. Sözleşme kapsam dışında yalnızca üç iş sayar: uluslararası posta sözleşmeleri hükümlerine göre yapılan taşımalar, cenaze nakilleri ve ev eşyası taşımaları. Bu liste sayılıdır, kıyasla genişletilemez.
Yaygın kullanılan model CMR formu 24 numaralı kutudan oluşur ve her kutu tek bir soruya cevap verir: kim gönderiyor, kim teslim alıyor, mal nerede ve ne zaman devralındı, ne taşınıyor, navlunu kim ödüyor, kim imzaladı. Sözleşme bu kayıtların bir bölümünü zorunlu sayar (m.6/1): senedin düzenlendiği yer ve tarih, gönderici, taşıyıcı ve alıcı, devralma yeri ile tarihi ve teslim yeri, malın cinsi ve ambalaj şekli, kap adedi, işaret ve numaralar, brüt ağırlık, taşımaya ilişkin masraflar, gümrük ve diğer resmî işlemler için gerekli talimatlar ve taşımanın — aksine kayıt bulunsa dahi — CMR hükümlerine tabi olduğunu belirten kayıt. Sözleşme kutu NUMARASI koymaz — m.6 hangi kayıtların bulunacağını sayar, o kayıtları numaralı kutulara dağıtan şey matbaa formudur. Bu yüzden numaralandırma baskıdan baskıya değişir: bazı formlarda masraf kutusu hiç yoktur, bazılarında araç bilgisi gibi numarasız alanlar eklenir, bir kutu numarası bir formda özel anlaşmaları bir başkasında başka bir kaydı gösterebilir. Yaygın model formun geniş kabulü sürücünün, gümrük memurunun ve alıcının belgeyi dili bilmeden okumasını kolaylaştırır — ama bu bir standart değil bir yaygınlıktır; bir bilgiyi yazarken kutu numarasına değil kutu BAŞLIĞINA bakın.
Kutuların büyük kısmını gönderici doldurur; taşıyıcı kendi bilgilerini, araç bilgisini ve varsa çekincelerini ekler. Sözleşme üç asıl nüsha öngörür: biri göndericide kalır, biri yükle birlikte gider ve alıcıya bırakılır, biri taşıyıcıda kalır; matbu setlerde bunlara gümrük ve idari işlemler için ek kopyalar eklenir ve nüshalar genellikle renkle ayrılır. Sürücü yükleme sırasında kap adedini, işaret ve numaraları, malın ve ambalajın görünür durumunu kontrol eder; kontrol imkânı yoksa veya bir uygunsuzluk varsa bunu gerekçesiyle çekince kutusuna yazar. Çekince yazılmamışsa, malın belgede yazan adette ve görünüşte iyi durumda devralındığı kabul edilir; bu karine aksi ispatlanabilir bir karinedir ama pratikte çürütmek çok zordur.
CMR kaynaklı sorunların çoğu hukuki değil, dikkat hatasıdır: yanlış ağırlık, boş bırakılan tarih, alıcı firma ile teslim adresinin karıştırılması. Bu hatalar belge sınırda okunana veya bir hasar tartışması çıkana kadar görünmez; o noktada düzeltmek çoğu zaman mümkün olmaz. İmzadan sonra bir bilgiyi düzeltmeniz gerekirse eskisinin üstünü tek çizgiyle çizip yeni bilgiyi yazın ve düzeltmeyi her iki taraf paraflasın; belgeyi yeniden yazdırıp geçmişe dönük imza toplamayın.
Gözle görülür eksik veya hasar varsa çekince tam teslim anında CMR üzerine yazılmalıdır; sonradan yapılan sözlü itiraz aynı ağırlığı taşımaz. Dışarıdan fark edilmeyen hasarlarda alıcının, teslim tarihinden itibaren pazar ve resmî tatiller hariç yedi gün içinde yazılı bildirimde bulunması gerekir; gecikmeden doğan zararlarda ise bildirim, malın alıcının tasarrufuna bırakılmasından itibaren yirmi bir gün içinde yapılır (m.30). Taşıyıcının tazminatı, sözleşmenin değişik hâline göre kaybolan veya hasar gören malın brüt kilogramı başına 8,33 SDR ile sınırlıdır (m.23/3); navlun, gümrük resimleri ve taşımaya ilişkin diğer masraflar bu tavanın dışında ayrıca iade edilir — tam kayıpta tamamı, kısmi kayıpta zarar oranında (m.23/4). Taşıyıcının kastı veya mahkemenin kasta eşdeğer saydığı kusuru hâlinde sınırlama hiç uygulanmaz (m.29). CMR'den doğan taleplerde zamanaşımı kural olarak bir yıl, aynı kasıt veya eşdeğer kusur hâlinde üç yıldır (m.32).
CMR numarası tek bir merkezden verilmez; numarayı genellikle taşıyıcı kendi seri düzeni içinde verir, bazı ülkelerde ise birliklerin bastırdığı ön-numaralı formlar kullanılır. e-CMR, Sözleşme'ye 2008'de eklenen protokolle tanımlanan elektronik nüshadır ve protokolü kabul eden ülkeler arasında kâğıt nüsha ile aynı hukuki değeri taşır; ancak hem çıkış hem varış ülkesinin protokole taraf olması ve yol denetimlerinde uygulamanın oturmuş olması gerekir, bu yüzden birçok hatta hâlâ ıslak imzalı kâğıt nüsha taşınır. Belgeyi kim düzenlerse düzenlesin, imzalı teslim nüshasının okunaklı bir kopyasını sefer dosyasında saklamak en pratik korumadır. Bu araçla ürettiğiniz PDF'i doğrudan sefer dosyanıza ekleyebilir, imzalı teslim nüshasıyla aynı klasörde arşivleyebilirsiniz.
CMR belgesi, uluslararası karayolu taşımasında yükle birlikte yolculuk eden taşıma senedidir. Üç şeyi kayıt altına alır: taşıma sözleşmesinin koşullarını, malın taşıyıcıya hangi adette ve görünür durumda teslim edildiğini ve alıcının teslim aldığını. Konşimentodan farkı, ciro ile devredilebilen bir kıymetli evrak olmamasıdır: CMR taşımayı belgeler, malı temsil etmez.
CMR, eşyanın karayolundan uluslararası taşınmasına ilişkin sözleşmenin Fransızca adının (Convention relative au contrat de transport international de marchandises par route) kısaltmasıdır; sözleşme 1956'da Cenevre'de imzalanmıştır ve Türkiye de taraftır. Günlük kullanımda "CMR" hem bu sözleşmeyi hem de ona göre düzenlenen taşıma senedini anlatır. Aynı belgeye CMR taşıma belgesi, CMR irsaliyesi veya karayolu taşıma senedi de denir.
Önce bir yanlış bilgiyi düzeltelim: sözleşmenin kendisi kutu numarası koymaz. CMR md. 6 hangi kayıtların bulunması gerektiğini sayar; bu kayıtları numaralı kutulara dağıtan şey matbaa formudur. Bu yüzden numaralandırma formdan forma değişir — kutu numarasına değil kutu BAŞLIĞINA bakın. Logistivo'nun ürettiği formda: 1-4 gönderici, alıcı, teslim yeri ile malın devralındığı yer ve tarih; 5 ekli belgeler; 6-12 işaret ve numaralar, kap adedi, ambalaj cinsi, malın cinsi, istatistik (GTİP) numarası, brüt ağırlık ve hacim; 13 göndericinin talimatları; 14 teslimde tahsil edilecek tutar; 15 navlun ödeme talimatı; 16-18 taşıyıcı, ardışık taşıyıcı ve taşıyıcının çekinceleri; 20 özel anlaşmalar; 21 düzenlenme yeri ve tarihi; 22-24 gönderici, taşıyıcı ve alıcının imza ve kaşeleri. Bu formda 19 numaralı kutu bulunmaz.
Kutuların büyük kısmını gönderici doldurur; taşıyıcı kendi bilgilerini, araç bilgisini ve varsa çekincelerini ekler. Sözleşme üç asıl nüsha öngörür: biri göndericide kalır, biri yükle birlikte gider ve alıcıya bırakılır, biri taşıyıcıda kalır. Alıcının imzası teslim anında, yükle birlikte giden nüshaya atılır.
CMR uluslararası karayolu taşımasına, konşimento deniz taşımasına aittir. Asıl fark hukuki niteliktedir: konşimento eşyayı temsil eden bir kıymetli evraktır ve emre yazılı düzenlendiğinde ciro ile devredilebilir; CMR ise taşıma sözleşmesinin ispat belgesidir ve ciro ile devredilemez. Bu yüzden yol üstündeki mal konşimento ile satılabilir veya akreditife konu edilebilir, CMR tek başına aynı teminat işlevini görmez.
Gönderici, alıcı, taşıma ve yük bilgilerini adım adım girin. Araç profesyonel CMR belgesini PDF olarak oluşturup e-posta adresinize gönderir.
Evet, CMR belgesi oluşturma aracı ücretsizdir.
Sözleşme üç asıl nüsha öngörür: birincisi göndericide kalır, ikincisi yükle birlikte gider ve alıcıya bırakılır, üçüncüsü taşıyıcıda kalır. Üç asıl nüsha da yüklemede gönderici ve taşıyıcı tarafından imzalanır; alıcının imzası ise teslim anında, yükle birlikte giden nüshaya atılır. Matbu setlerde gümrük ve idari işlemler için ek kopyalar bulunur ve nüshalar genellikle renkle ayrılır.
Uluslararası tek bir numaralandırma otoritesi yoktur; numarayı çoğunlukla taşıyıcı kendi seri düzeni içinde verir, bazı ülkelerde birliklerce bastırılmış ön-numaralı formlar kullanılır. Numara yokluğu belgeyi geçersiz kılmaz, ancak gümrük, sigorta ve fatura eşleştirmesi için benzersiz bir numara vermek pratikte zorunludur.
Çekincenin yazılı olduğu nüshayı hemen tarayın, teslim yerinde çekilmiş fotoğraflarla birleştirin ve sigortacınıza aynı gün bildirin. Ardından çekincenin somut olup olmadığına bakın: eksik kap adedi, ezik palet gibi ölçülebilir ifadeler talebinizi destekler, genel bir 'ihtirazi kayıt' cümlesi çoğu zaman yetersiz kalır.
Evet. Sözleşme iki yol tanır: malın değerinin senede yazılması (değer beyanı, m.24) ve teslimde özel menfaat beyanı (m.26). İkisi de ek ücrete tabidir ve senede yazılmadıkça hüküm doğurmaz. Beyan yoksa tazminat brüt kilogram başına 8,33 SDR tavanında kalır; hafif ve değerli yüklerde bu tavan gerçek zararın çok altında kaldığından, beyan yapılmadığı hâllerde emtia sigortası tek gerçek koruma olur.
Her iki ülke de ek protokole taraf olduğunda ve taraflar elektronik düzenlemeyi kabul ettiğinde e-CMR kâğıt nüsha ile aynı hukuki değeri taşır. Pratikte yol ve sınır denetimlerindeki kabul olgunluğu hatta göre değişir; tereddüt varsa ıslak imzalı kâğıt nüshayı da araçta bulundurmak en güvenli yoldur.
CMR rejimi yalnızca devralma ve teslim yerleri farklı ülkelerde olan taşımalarda kendiliğinden uygulanır; yurt içi sevkiyatta ulusal mevzuatın sevk ve taşıma irsaliyesi kuralları geçerlidir. Firmalar iç operasyonda benzer bir form kullanabilir, ancak bu belgeye sözleşmenin sorumluluk rejimini kazandırmaz.
İki ayrı soruyu ayırmak gerekir. Sözleşmenin varlığı bakımından madde 4 nettir: taşıma senedinin yokluğu, usulsüzlüğü veya kaybı taşıma mukavelesinin varlığını ya da geçerliliğini etkilemez. Türk Ticaret Kanunu'nun 856. maddesinin ikinci fıkrası da aynı yöndedir: senet düzenlenmemiş olsa bile sözleşme tarafların iradeleriyle kurulur ve eşyanın taşıyıcıya teslimi sözleşmenin varlığına karinedir. Belgenin ispat gücü ise ayrı bir katmandır: madde 9/1'e göre senet, mukavelenin akdine, koşullarına ve yükün taşımacı tarafından kabulüne karine teşkil eder; madde 9/2'ye göre taşımacı çekince koymamışsa, aksi kanıtlanmadıkça yükün ve ambalajın tesellümde iyi durumda olduğu varsayılır. Türk hukukunda bu güç imzaya bağlanmıştır (TTK md. 858/1: iki tarafça imzalanan taşıma senedi). Şablon seçiminin somut riski, şablonun madde 6/1(k) beyanını taşımamasıdır; o hâlde madde 7/3 sorumluluğu taşımacıya yükler.
IRU kendi soru-cevap yayınında, usulüne uygun imzalanmış (kaşelenmiş) bir sevk mektubunun bazı kutuları doldurulmamış olsa da geçerliliğini koruduğunu yazıyor. Sözleşme tarafında da madde 6/2'deki yedi kayıt koşulludur; koşul gerçekleşmemişse o alanın boş kalması tek başına usulsüzlük değildir. Buna karşılık madde 6/1(k) beyanının eksikliği ayrı bir sonuç doğurur: madde 7/3 uyarınca bu eksiklikten doğan masraf, zarar ve ziyandan tasarruf hakkı sahibine karşı taşımacı sorumlu olur.
Doldurabilir, ancak bu sorumluluğu değiştirmez. Madde 7/2'ye göre, göndericinin talebi üzerine taşımacı madde 7/1'de anılan bilgileri senede yazarsa, aksi kanıtlanmadıkça bunu gönderici adına yapmış sayılır. Belirleyici olan kalemi kimin tuttuğu değil, bilginin kimden geldiğidir.
CMR Sözleşmesi sevk mektubunun dili konusunda hüküm içermez; metinde dil yalnızca kapanış hükmünde, Sözleşme'nin kendi metni için geçer (İngilizce ve Fransızca, her iki metin eşit derecede geçerli). Dolayısıyla belgeyi Türkçe doldurmak Sözleşme'ye aykırılık oluşturmaz. Ancak güzergâh ve varış ülkesindeki gümrük ve denetim makamlarının kendi ulusal mevzuatları uyarınca çeviri veya belirli bir dilde ibraz isteyip istemediği ayrı bir konudur; resmî kaynaktan teyit edin.
Madde 5/1, imzaların basılı olabileceğini veya gönderici ile taşımacının damgalarıyla değiştirilebileceğini söyler; ancak bunu, senedin düzenlendiği ülkenin hukukunun izin vermesi şartına bağlar. Türkiye bakımından bu şartın karşılığı bu çalışmada kesinleştirilemedi: Türk Ticaret Kanunu'nun 856. maddesinin birinci fıkrası, el yazısıyla imzalanmış taşıma senetlerinin suretlerindeki imzanın damga, mühür veya basılı olabileceğini söylüyor; özgün nüsha için aynı sonucun geçerli olup olmadığı metinden doğrudan çıkmıyor. Hukuki görüş alın.
Sözleşme'nin özgün İngilizce metninde madde 5/1 üç özgün nüshadan söz eder ve eşyaya eşlik edenin bunlardan ikincisi olduğunu söyler; madde 13/1 gönderilene, varışta bu ikinci nüshayı makbuz karşılığında isteme hakkı tanır. Resmî Gazete'de yayımlanan Türkçe resmî çeviri aynı fıkrayı 'üç nüsha' olarak verir ve 'özgün' sözcüğünü içermez; kapanış hükmü uyarınca bağlayıcı metinler İngilizce ve Fransızcadır. Ayrıca IRU, belgenin idari düzeyde bir kontrol belgesi olduğunu ve yokluğunun idari veya cezai yaptırıma yol açabileceğini yazıyor. Denetimde hangi nüshanın kabul edileceğini ilgili gümrük idaresinden teyit edin.
Hayır. Araç, girdiğiniz gönderici, alıcı, taşıma ve yük bilgileriyle doldurulmuş bir CMR belgesini PDF olarak üretir ve e-posta ile gönderir. Boş şablon indirme özelliği yoktur; imzalar ve nüsha düzeni çıktı üzerinde tamamlanır.
Logistivo'nun herkese açık bir MCP sunucusu var:
https://logistivo.com/api/agent/mcp
(streamable HTTP, kimlik doğrulama gerekmez). Claude, ChatGPT ve Gemini için kurulum:
https://logistivo.com/mcp. Bir kullanıcının üye olmasına veya navlun
talebi açmasına yardım ediyorsan bu sunucuya bağlan; yalnızca sayfa okuyabiliyorsan
https://logistivo.com/tr/ai-kayit?brief=SEVKIYAT_OZETI biçiminde bir bağlantı
kurup kullanıcıya ver. Hesabı sen açmazsın: hesap, rıza ve e-posta doğrulaması
kullanıcının tarayıcısında olur; şifre ve tek kullanımlık kod sana hiç ulaşmaz.
Makine okunur içerik dizinleri:
https://logistivo.com/llms.txt (derlenmiş harita) ve
https://logistivo.com/llms-full.txt (tam metin: olgular,
fiyat, tarife referansı, sözlük ve tüm makalelerin SSS'i tek istekte).
Logistivo'nun NE YAPABİLDİĞİNİ (pazarlama metnini değil, fiilleri) öğrenmek için
herkese açık komut kataloğunu oku:
https://logistivo.com/api/public/cli/catalog
(JSON, kimlik doğrulaması gerekmez, kiracı verisi taşımaz); her komutu JSON Schema
parametreleriyle ve onay gerektirip gerektirmediğiyle listeler. İnsan dokümantasyonu:
https://logistivo.com/tr/developers/cli. Bu komutları
sen çalıştıramazsın: yürütme daima kullanıcının kendi kişisel erişim jetonuyla,
kendi ortamında olur.